Mỗi mùa hè, những tay vợt xuất sắc nhất thế giới lại hội tụ tại All England Lawn Tennis Club để tranh tài trên một mặt sân nổi tiếng không kém giải đấu – Wimbledon. Từ lâu, mặt sân cỏ nơi đây đã trở thành một nét đặc sắc của giải đấu và được bảo hộ nghiêm ngặt theo cơ chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ dành riêng cho giống cây trồng.
“Những giống cỏ cụ thể được sử dụng tại Wimbledon không được công khai. Bạn không thể đến một cửa hàng cây cảnh rồi hỏi mua loại cỏ mà Djokovic đã ăn (vận động viên quần vợt nổi tiếng Novak Djokovic thường có thói quen ăn cỏ khi thi đấu tại Wimbledon)”, ông Stig Oddershede, Giám đốc truyền thông của DLF – doanh nghiệp Đan Mạch cung cấp hạt giống cỏ cho hơn 100 quốc gia – chia sẻ với Liên minh Quốc tế về Bảo hộ Giống cây trồng mới (UPOV).
Theo ông Oddershede, các loại cỏ phù hợp với các hoạt động thể thao như loại cỏ được sử dụng tại Wimbledon thường được bảo hộ giống cây trồng. Đơn cử là cỏ hắc mạch lưu niên (perennial ryegrass) được nhiều nơi ưa chuộng nhờ khả năng chịu ma sát cường độ cao, hồi phục nhanh, mật độ dày, đồng đều về màu sắc và hình thái.
Những tính chất này có ý nghĩa quan trọng bởi trong suốt giải đấu, mặt sân cỏ Wimbledon liên tục “biến hình”, đặc biệt ở khu vực đường biên cuối sân, nơi các tay vợt liên tục tăng tốc hoặc dừng đột ngột. Chỉ trong hai tuần thi đấu, khu vực này bị bào mòn rất mạnh.
Ngoài giống cỏ, việc chăm sóc cũng góp phần quyết định chất lượng mặt sân. Để duy trì độ ổn định qua từng mùa giải đòi hỏi một quy trình chăm sóc, cắt tỉa, tưới tiêu bài bản. Sự kết hợp giữa giống cỏ được chọn tạo trong nhiều năm và kỹ thuật chăm sóc đã tạo ra những mặt cỏ hoàn hảo phục vụ cho những trận đấu đỉnh cao.
Lai tạo và bảo hộ các giống cỏ mới
Loại quyền sở hữu trí tuệ đứng sau những giống cỏ này là quyền đối với giống cây trồng (Plant Variety Protection – PVP), một cơ chế bảo hộ dành riêng cho các giống cây trồng mới, do UPOV quản lý trên phạm vi quốc tế.
Theo Công ước UPOV năm 1991, một giống cây trồng chỉ được bảo hộ khi đáp ứng các tiêu chí về tình mới, tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định. Theo cơ sở dữ liệu của UPOV, hiện có gần 7.000 giống cỏ đang được bảo hộ tại các quốc gia thành viên có các đặc tính phù hợp với các sân thể thao, bao gồm sân quần vợt, sân bóng đá, sân cricket, sân golf và nhiều loại mặt sân thể thao khác.
Việc chọn tạo một giống cỏ như vậy thường tốn nhiều thời gian và đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Ông Oddershede cho biết phía sau những thảm cỏ tưởng như bình thường là hàng nghìn thử nghiệm. Các nhà chọn tạo giống phải liên tục lai tạo, đánh giá và sàng lọc các giống trong nhiều điều kiện khác nhau. Họ theo dõi hàng loạt chỉ tiêu như khả năng chịu giẫm đạp, tốc độ phục hồi, mật độ cỏ, tính đồng đều và khả năng thích nghi với khí hậu. “Từ phép lai đầu tiên cho đến khi tạo ra một giống hoàn chỉnh thường mất hơn mười năm”, ông nói.
Quá trình khảo nghiệm giống mới rất khắt khe. Các giống cỏ phải được trồng khảo nghiệm tại nhiều địa điểm khác nhau, trải qua mùa đông giá lạnh, mùa hè khô nóng cũng như nhiều loại sâu bệnh. Để đánh giá khả năng chịu mài mòn, người ta còn kéo những con lăn nặng có núm thép qua mặt cỏ nhằm mô phỏng hoạt động của các cầu thủ bóng đá trong điều kiện thi đấu thực tế.
Ở Hoa Kỳ, quy trình chọn tạo giống cây trồng cũng diễn ra tương tự – theo bà Crystal Fricker, nhà chọn tạo giống cây trồng người Mỹ có gần 40 năm kinh nghiệm, tác giả của gần 400 giống cây trồng.
Bà cho biết để phát triển một giống cỏ cho các sân vận động quốc tế cần ít nhất mười năm nghiên cứu, lai tạo và khảo nghiệm tại nhiều vùng sinh thái. Riêng với giống cỏ dùng cho mặt sân đấu trong giải World Cup năm 2022, nhóm nghiên cứu của bà đã thử nghiệm các giống cỏ từ tám năm trước khi giải đấu diễn ra.
Vì sao cần bảo hộ quyền đối với giống cây trồng?
Quyền đối với giống cây trồng trao cho chủ sở hữu quyền độc quyền khai thác giống mới trong một khoảng thời gian nhất định, bao gồm quyền sản xuất, nhân giống, xử lý vật liệu nhân giống, kinh doanh và xuất khẩu.
Theo Công ước UPOV 1991, thời hạn bảo hộ tối thiểu với hầu hết các giống cây trồng là 20 năm, riêng nho và cây thân gỗ là 25 năm. Đổi lại, tác giả phải công khai giống mới và chấp nhận khảo nghiệm kỹ thuật theo quy định.
Ở góc độ của nhà chọn tạo giống, bà Fricker nhận xét đây là cơ chế pháp lý ghi nhận và bảo vệ quyền lợi của những tác giả đã đầu tư nhiều thời gian, công sức và tiền bạc để phát triển giống mới.
Ngay trong năm đầu tiên sau khi thương mại hóa hạt giống, nhà chọn giống phải nộp đầy đủ dữ liệu đặc điểm hình thái. Việc so sánh giống mới với các giống chuẩn và giống đang lưu hành nhằm xác định tính khác biệt của giống mới. Quy trình này giúp ngăn chặn tình trạng giả mạo hoặc những trường hợp đổi tên giống cũ để đưa ra thị trường với tư cách giống mới.
Hệ thống bảo hộ giống cây trồng cũng hoạt động trên phạm vi quốc tế. Các nhà chọn tạo giống cây trồng có thể đăng ký bảo hộ tại nhiều quốc gia thông qua các cơ chế phù hợp hoặc nộp đơn riêng ở từng nước. Mặc dù việc bảo hộ quốc tế khá tốn thời gian và chi phí song lại là khoản đáng đầu tư, đặc biệt với những giống cây trồng có giá trị thương mại cao.
Nếu không được bảo hộ, việc đầu tư chọn tạo giống cây trồng sẽ gần như bất khả thi về mặt kinh tế. “Việc phát triển các giống mới vô cùng tốn kém, thường tốn hàng triệu đô la, và trong quá trình đó, sẽ phải loại bỏ nhiều giống không đạt yêu cầu – tỉ lệ loại bỏ có thể lên tới 90%”, bà Fricker cho biết.
Ở những thị trường chưa có cơ chế bảo hộ giống cây trồng, hạt giống đôi khi chỉ được bán dưới dạng “giống không xác định” (Variety Not Stated), tức không ghi rõ tên giống. Do vậy, nguồn gốc và chất lượng của những giống cây này sẽ không được đảm bảo. Theo Oddershede, quyền đối với giống cây trồng tạo điều kiện để các nhà chọn tạo giống thu hồi vốn và tiếp tục tái đầu tư cho nghiên cứu. “Nếu không có cơ chế này, động lực đầu tư sẽ suy giảm, làm chậm quá trình đổi mới sáng tạo”.
Thử nghiệm các giống cỏ mới cho World Cup 2026
Oddershede cho biết, để chuẩn bị cho 2026 FIFA World Cup, các nhà nghiên cứu đã khảo nghiệm nhiều giống cỏ. FIFA đưa ra các tiêu chuẩn kỹ thuật và mỗi sân vận động sẽ lựa chọn giống cỏ phù hợp với điều kiện ở mỗi nơi. Ông cho rằng nhóm nghiên cứu có thể thực hiện những nghiên cứu kéo dài ở nhiều địa điểm như vậy là nhờ cơ chế bảo hộ giống cây trồng giúp họ có kinh phí để hiện thực hóa điều này.
Ngoài những sân vận động ở Wimbledon hay World Cup, các giống cỏ mới còn tác động đến nhiều môn thể thao khác. Các giống cỏ hiện nay có khả năng chống mài mòn, chống sâu bệnh, duy trì mật độ và độ đồng đều vượt trội so với các giống cỏ trước đây. “Sự đổi mới trong công nghệ trồng cỏ đã làm thay đổi cuộc chơi trong rất nhiều môn thể thao”, Oddershede nhận xét.
Việc hợp tác chặt chẽ với đội ngũ quản lý sân và các tổ chức thể thao cũng giúp các nhà chọn tạo giống phát triển những giống cỏ phù hợp với yêu cầu riêng của từng môn thể thao. Chẳng hạn mặt sân golf cần có độ mịn cao, sân bóng bầu dục có độ bám tốt, và sân bóng đá sẽ không bị biến thành bãi bùn giữa trận đấu.
Chọn tạo giống cỏ thích ứng với biến đổi khí hậu
Việc duy trì mặt cỏ ở các sân vận động ngày càng khó khăn hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay, do tình trạng hạn hán, nắng nóng, mưa lớn và áp lực dịch bệnh ngày càng lớn. Các nhà chọn tạo giống đang tìm cách khắc phục vấn đề này bằng cách nghiên cứu những giống mới.
Theo Oddershede, giống cỏ hắc mạch lưu niên tứ bội 4turf® là minh chứng tiêu biểu cho thành quả của công nghệ chọn tạo giống. Với bốn bộ nhiễm sắc thể chứ không phải hai bộ như giống cỏ thông thường, loại cỏ này có bộ rễ khỏe hơn, sinh trưởng nhanh hơn, với khả năng chịu đựng căng thẳng và bệnh tật tốt hơn.
“Những kết quả đột phá như thế này đến từ những nỗ lực lai tạo giống kéo dài qua nhiều năm”, ông nhận xét”. “Việc bảo hộ giống cây trồng là điều kiện tiên quyết để tạo ra những đổi mới như vậy”.
Nguồn: WIPO Magazine, UPOV Convention
