Vào ngày 24 tháng 4 năm 2026, công ty TAS Rights Management – đơn vị quản lý quyền sở hữu trí tuệ của ca sĩ Taylor Swift đã nộp ba đơn đăng ký nhãn hiệu lên Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO). Điều bất ngờ nằm ở đối tượng được đăng ký bảo hộ lại chính là giọng nói và hình ảnh của nữ ca sĩ.
Cụ thể, hai đơn đăng ký về các đoạn âm thanh ngắn: giọng Taylor Swift nói câu “Hey, it’s Taylor Swift” và “Hey, it’s Taylor.” Đơn còn lại đăng ký bảo hộ hình ảnh cô đứng trên sân khấu mặc bộ jumpsuit lấp lánh, tay ôm cây đàn guitar màu hồng.
Động thái đặc biệt này nhằm phản ứng trước một vấn đề đáng lo ngại hiện nay: trong thời đại AI tạo sinh, khi công nghệ có thể sao chép giọng nói, khuôn mặt và phong cách của bất kỳ ai chỉ từ vài giây dữ liệu, thì con người còn thực sự sở hữu “danh tính số” của chính mình hay không?
Khi bản sao ngày càng khó phân biệt với bản gốc
Để hiểu tại sao bước đi pháp lý của Taylor Swift lại có ý nghĩa lớn như vậy, cần nhìn vào bản chất của cuộc cách mạng công nghệ đang diễn ra. Trong vòng chưa đầy ba năm, các mô hình AI tạo sinh đã chuyển từ tạo ra những giọng nói nghe có vẻ máy móc sang tái tạo được gần như hoàn hảo cách phát âm, ngữ điệu riêng biệt của từng người.
Với chưa đến 10 giây âm thanh làm mẫu, các công cụ như ElevenLabs hay Resemble AI có thể tạo ra mô phỏng giọng nói của một người thật giống đến mức có thể “đánh lừa” người nghe trong các cuộc gọi điện thoại thông thường. Trong lĩnh vực hình ảnh và video, các mô hình khuếch tán (diffusion models) và công nghệ face-swapping có thể dán khuôn mặt bất kỳ ai vào bất kỳ nội dung nào, đồng bộ biểu cảm và cử động môi theo thời gian thực.
Taylor Swift là một trong những nạn nhân nổi tiếng nhất. Hình ảnh cô đã bị dùng trong các video quảng cáo đồ dùng nhà bếp, bị ghép vào các nội dung khiêu dâm lan truyền khắp mạng xã hội, và thậm chí là trong lĩnh vực chính trị – Tổng thống Donald Trump từng chia sẻ ảnh đã qua chỉnh sửa của Taylor Swift mặc trang phục Chú Sam (biệt danh của nước Mỹ và biểu tượng cho lòng yêu nước), yêu cầu người hâm mộ cô bỏ phiếu cho Trump trong cuộc bầu cử năm 2024. Điều đáng nói là tất cả những nội dung này đều không có sự đồng ý của Taylor Swift.
Chiến lược bảo hộ trong thời đại số
Không phải ngẫu nhiên mà Taylor Swift lại lựa chọn đăng ký nhãn hiệu cho giọng nói và hình ảnh của mình. Đằng sau quyết định này là một chiến lược bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đầy khôn ngoan. Để hiểu rõ hơn về “nước đi” này, chúng ta cần nhìn lại hệ thống bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ của Hoa Kỳ.
Thứ nhất là bản quyền (copyright) bảo vệ tác phẩm gốc đã được định hình, chẳng hạn như một bài hát, một bản ghi âm, một đoạn phim. Khi một mô hình AI được huấn luyện trên các tác phẩm có bản quyền mà không có sự cho phép của chủ sở hữu, về mặt lý thuyết đó là vi phạm bản quyền – đây cũng là vấn đề chính của nhiều vụ kiện đang diễn ra giữa các công ty AI và chủ sở hữu nội dung. Tuy nhiên, khi AI tạo ra nội dung mới dựa trên phong cách của một nghệ sĩ, rất khó để xác định vấn đề xâm phạm bản quyền trong trường hợp này. Cũng giống như quy định ở hầu hết các quốc gia, Hoa Kỳ chỉ bảo hộ bản quyền cho hình thức biểu đạt cụ thể chứ không bảo hộ cho phong cách.
Thứ hai là quyền đối với hình ảnh cá nhân (right of publicity), cho phép cá nhân kiểm soát việc sử dụng thương mại tên tuổi, hình ảnh và giọng nói của mình. Nhưng nội dung này phụ thuộc vào quy định của từng bang chứ không có luật liên bang thống nhất.
Thứ ba là nhãn hiệu thương mại (trademark) bảo hộ tên thương hiệu, logo, âm thanh đặc trưng gắn với sản phẩm hoặc dịch vụ – như tiếng gầm của sư tử MGM, tiếng chuông của NBC, hay tiếng cười của Pillsbury Doughboy – linh vật của hãng bột mì Pillsbury. Đây là nội dung được quy định trong luật liên bang, có thể làm căn cứ cho các vụ kiện tụng tại tòa án liên bang và cấp phạm vi thực thi rộng hơn.
Chiến lược của đội ngũ pháp lý của Taylor Swift là dùng nhãn hiệu như một “vũ khí thứ ba”, bổ sung thêm căn cứ pháp lý khi xảy ra tranh chấp. Luật sư sở hữu trí tuệ Josh Gerben của hãng Gerben IP cho biết, về mặt lý thuyết, nếu một vụ kiện liên quan đến mô hình AI sử dụng giọng nói của Swift, cô có thể lập luận rằng bất kỳ giọng nói nào giống nhãn hiệu đã đăng ký của cô đều cấu thành vi phạm nhãn hiệu. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng đây chỉ là giả thuyết chứ chưa được kiểm chứng trong thực tế.
Quyền sở hữu trí tuệ và danh tính con người
Trong lịch sử, danh tính của một con người – giọng nói, khuôn mặt, cử chỉ – được coi là thứ không thể tách rời khỏi chủ thể. Bạn có thể học cách bắt chước nhưng không thể trở thành một người khác. Công nghệ AI tạo sinh, theo một nghĩa nào đó, đã phá vỡ nguyên tắc này: nó có thể tạo ra một “phiên bản” của một người mà ngay cả chính người đó cũng không phân biệt được. Phiên bản này có thể tồn tại, hành động và gây hậu quả mà không có sự hiện diện của “chính chủ”.
Chẳng hạn, giọng nói của một diễn viên có thể được dùng để quảng cáo một sản phẩm mà họ chưa bao giờ nghe tới. Khuôn mặt của một nhà khoa học có thể xuất hiện trong các video tuyên truyền đi ngược với quan điểm của họ. Hình ảnh một chính trị gia có thể được điều chỉnh để nói những câu mà ông ta chưa bao giờ nói. Và tất cả điều này có thể xảy ra với chi phí gần bằng không, với tốc độ chỉ vài giây.
Một điều đáng lo ngại là không phải ai cũng đủ nguồn lực để tự bảo vệ bản thân trước những vấn đề này. Những người nổi tiếng giàu có như Taylor Swift và đội ngũ pháp lý đứng sau nữ ca sĩ có thể đăng ký nhãn hiệu và theo đuổi các vụ kiện kéo dài trong trường hợp bị xâm phạm quyền. Nhưng đây là “nhiệm vụ bất khả thi” với hàng triệu người dùng bình thường – hình ảnh, giọng nói của họ có thể đang bị dùng cho mục đích lừa đảo, tống tiền, hay tạo nội dung khiêu dâm không đồng thuận. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng rằng deepfake đang tạo ra một dạng “tổn hại danh tính” (identity harm) đặc thù với con người.
Điều này cũng dẫn đến một mối lo ngại lớn hơn mà các nhà nghiên cứu gọi là “chủ nghĩa thực dân dữ liệu” (data colonialism): dữ liệu cá nhân – bao gồm hình ảnh, giọng nói, cử chỉ, hành vi của hàng tỷ người dùng đã và đang được thu thập để huấn luyện các mô hình AI thuộc sở hữu của một số ít tập đoàn. Những người tạo ra dữ liệu không được bồi thường; những người kiểm soát mô hình gặt hái lợi nhuận; và những người bị ảnh hưởng bởi các đầu ra của mô hình không có cách nào để tự bảo vệ mình.
Nguồn: USPTO, Variety, Washington Post
