Bóng đá không chỉ là một môn thể thao, mà còn là văn hóa, bản sắc cộng đồng, thậm chí đôi khi còn là thương hiệu trị giá hàng triệu đô. Những cuộc đối đầu kinh điển như “El Clásico” giữa Real Madrid và FC Barcelona, hay “Fla-Flu” giữa Flamengo và Fluminense tại Brazil, đã vượt ra khỏi ranh giới sân cỏ và trở thành những thương hiệu có giá trị khổng lồ, kéo theo những cuộc thảo luận về quyền sở hữu các thương hiệu này.
Từ biệt danh sân cỏ đến tài sản trí tuệ
Trong bóng đá, các trận tranh tài giữa hai đội đến từ cùng thành phố, khu vực hay quốc gia thường được gọi là “derby”. Theo thời gian, một số cuộc đối đầu được người hâm mộ, truyền thông và nhà tài trợ gắn cho những cái tên riêng, mang theo bề dày lịch sử và cảm xúc đặc biệt. Tiêu biểu là tên gọi “El Clásico” (nghĩa là “Kinh điển”) dành cho các trận đấu giữa hai câu lạc bộ kình địch Barcelona và Real Madrid ở Tây Ban Nha, “Derby della Madonnina” (trận Derby thành Milano) giữa AC Milan và Inter Milan ở Ý, hay “Fla-Flu” giữa hai đối thủ lâu đời là câu lạc bộ Flamengo và Fluminense ở Brazil.
Những tên gọi này dần phổ biến trong văn hóa đại chúng, xuất hiện trên băng rôn cổ vũ, áo đấu kỷ niệm, nội dung truyền thông và các chiến dịch quảng cáo toàn cầu. Khi các tên gọi này trở thành những thương hiệu có giá trị thương mại khổng lồ, tranh chấp về quyền sở hữu bắt đầu nảy sinh.
“El Clásico”: La Liga thắng kiện hai gã khổng lồ
Lịch sử các trận đấu giữa Real Madrid và FC Barcelona bắt đầu từ năm 1902, trải qua nhiều thập kỷ với các khoảnh khắc đáng nhớ đầy kịch tính. Đơn cử là trận Copa del Rey năm 1943 (Real Madrid thắng 11-1 trước Barcelona) hay cuộc cạnh tranh huyền thoại giữa hai cầu thủ tiêu biểu đại diện cho hai câu lạc bộ là Messi và Ronaldo. Giờ đây, “El Clásico” đã trở thành một trong những sự kiện thể thao thu hút lượng khán giả hàng đầu thế giới.
Tháng 5/2023, La Liga – giải bóng đá vô địch quốc gia Tây Ban Nha mà cả hai câu lạc bộ này tham gia đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu “El Clásico” tại Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Tây Ban Nha. Khi biết tin này, Barcelona lẫn Real Madrid cũng nhanh chóng tiến hành đăng ký nhãn hiệu này và thành công. Tuy nhiên, La Liga đã phản đối và đến tháng 1/2025, tòa án Tây Ban Nha đã đưa ra phán quyết nghiêng về phía giải đấu, bác bỏ đơn đăng ký của hai câu lạc bộ và xác nhận quyền sở hữu nhãn hiệu thuộc về La Liga.
Về mặt pháp lý, La Liga có độc quyền ngăn chặn bên thứ ba sử dụng tên gọi “El Clásico” cho mục đích thương mại mà không xin phép, bao gồm các sản phẩm hàng hóa, hoạt động tài trợ cho đến nội dung truyền thông. Tuy nhiên, người hâm mộ có thể tự do mua các sản phẩm dùng cho mục đích cá nhân như khăn quàng hay áo in tên trận đấu. Báo chí cũng có thể đề cập đến “El Clásico” trong các bài viết thông thường mà không bị coi là xâm phạm quyền đối với nhãn hiệu này.
Qua vụ việc này, có thể thấy cơ quan chủ quản giải đấu bóng đá hoàn toàn có thể nắm quyền sở hữu tên gọi của các trận đấu lừng danh, mặc dù những sự kiện này nổi tiếng chủ yếu nhờ tên tuổi và sức hút của các câu lạc bộ.
Liên minh “Fla-Flu” và Grenal
Tại Brazil, bất kỳ trận đấu nào diễn ra giữa bốn câu lạc bộ lớn gồm Flamengo, Fluminense, Vasco và Botafogo đều được coi là những trận derby kinh điển. Tuy nhiên, cuộc đối đầu giữa Clube de Regatas do Flamengo và Fluminense Football Club có lẽ là trận đấu mang tính biểu tượng nhất.
Năm 1930, nhà báo Mário Filho đã sử dụng thuật ngữ “Fla-Flu” để chỉ các trận đấu giữa Flamengo và Fluminense. Nhà văn Nelson Rodrigues từng so sánh “Fla-Flu” với cuốn tiểu thuyết kinh điển Anh em nhà Karamazov của Dostoevsky – một cuộc đối đầu đầy kịch tính, chiều sâu và bi kịch.
Tuy nhiên, sự đối địch trên sân cỏ không ngăn cản việc hai câu lạc bộ hợp tác với nhau. Năm 2019, Flamengo và Fluminense lập ra Liên minh Fla-Flu để cùng quản lý sân vận động Maracanã – nơi diễn ra các trận đối đầu giữa hai bên. Đến năm 2024, họ giành được quyền vận hành sân đấu này đến tận năm 2044.
Sự hợp tác này khiến nhiều người nghĩ đến mô hình đồng sở hữu nhãn hiệu. Ở nhiều quốc gia, một nhãn hiệu có thể có nhiều chủ sở hữu, trong đó hai hoặc nhiều cá nhân hoặc tổ chức cùng chia sẻ quyền đối với nhãn hiệu. Chẳng hạn vào năm 2024, hai câu lạc bộ đến từ bang Rio Grande do Sul là Grêmio và SC Internacional – vốn là kình địch truyền kiếp đã cùng nộp đơn đăng ký nhãn hiệu “Grenal” (số đơn 937366293, nhóm 41) tại Viện Sở hữu Công nghiệp Quốc gia Brazil (INPI). Tính đến khi bài viết này được đăng, đơn vẫn đang trong quá trình xử lý.
Những thách thức trong đồng sở hữu nhãn hiệu
Về nguyên tắc, các câu lạc bộ có thể cùng đăng ký nhãn hiệu dựa trên tên trận đấu kinh điển, đặc biệt khi tên gọi đó thể hiện rõ cuộc đối đầu giữa hai câu lạc bộ và mang bản sắc riêng của cả hai bên. Nhãn hiệu đồng sở hữu có thể được dùng để cấp phép cho hàng hóa, sản phẩm truyền thông hoặc các chiến dịch quảng bá liên quan đến trận đấu.
Tuy nhiên, hình thức đồng sở hữu cũng có một số hạn chế. Một điều quan trọng là các chủ sở hữu nên có thỏa thuận rõ ràng với nhau về các vấn đề cấp phép, chia sẻ doanh thu và thực thi quyền nhằm ngăn chặn hành vi xâm phạm. Nếu không sẽ dễ dẫn đến tranh chấp về việc ai có quyền khai thác hay bảo vệ nhãn hiệu.
Do vậy, mặc dù có thể đồng sở hữu nhãn hiệu song việc đăng ký bảo hộ nhãn hiệu cho các trận bóng đá kinh điển thường thuộc về giải đấu, liên đoàn hoặc các tổ chức tương tự chịu trách nhiệm tổ chức giải đấu, chứ không phải các câu lạc bộ.
Khi bên thứ ba nhảy vào cuộc chơi
Câu chuyện phức tạp hơn khi có bên thứ ba – thường là doanh nghiệp tư nhân – tìm cách đăng ký nhãn hiệu dựa trên các trận derby nổi tiếng.
Năm 2009, công ty marketing Banana Mark tại Brazil đã nộp đơn đăng ký nhãn hiệu “Fla-Flu”. INPI đã từ chối đơn với lý do tương tự các nhãn hiệu đã được bảo hộ của Flamengo (như “FLA”, “FLA-TV”) và Fluminense (“FLU”, “FLU EDUCAÇÃO ESPORTIVA”).
Ba năm sau, một cá nhân đã tiến hành đăng ký “Superclássico” – tên gọi phổ biến của nhiều derby, đặc biệt là Boca Juniors vs. River Plate tại Argentina. Tuy nhiên, INPI cũng từ chối vì thuật ngữ này chỉ mang tính chung chung, mô tả, thiếu khả năng phân biệt theo quy định của Luật Sở hữu Công nghiệp Brazil.
Một trường hợp khác xảy ra ở Ý, nơi áp dụng nguyên tắc “first to file”. Cụ thể, công ty 3R Sport SRL chuyên sản xuất và phân phối hàng thể thao đã đăng ký thành công nhãn hiệu “Derby della Madonnina”. Ở các quốc gia theo nguyên tắc nộp đơn đầu tiên như vậy, bên thứ ba có cơ hội chiếm đoạt các nhãn hiệu nếu các câu lạc bộ “chậm chân”. Tuy nhiên, những nhãn hiệu đăng ký kiểu này cũng có thể bị hủy bỏ nếu chủ sở hữu hợp pháp của nhãn hiệu chứng minh rằng đây là hành vi đăng ký với dụng ý xấu/động cơ không trung thực (bad faith).
Khả năng phân biệt của thương hiệu derby
Không phải cái tên derby nào cũng đủ điều kiện được bảo hộ nhãn hiệu. Ngay cả tên của những trận derby kinh điển mang đậm giá trị lịch sử và văn hóa cũng có thể không đáp ứng các yêu cầu bảo hộ nhãn hiệu như khả năng phân biệt. Các cụm từ mang tính mô tả, chung chung hay phổ biến thường không đáp ứng tiêu chí này.
La Liga đã đăng ký nhãn hiệu quốc tế “ELCLÁSICO” thông qua Hệ thống Madrid của WIPO vào năm 2021 (số đăng ký quốc tế IRN 1619821). Ban đầu Brazil từ chối bảo hộ nhãn hiệu này với lý do không đủ khả năng phân biệt. Sau đó, La Liga đã sửa đổi thành nhãn hiệu “LALIGA ELCLÁSICO” và đăng ký thành công.
Ai sở hữu tên một trận derby?
Nhìn từ góc độ pháp lý, quyền sở hữu tên gọi các trận derby không được quyết định bởi lịch sử hay truyền thống bóng đá. Các liên đoàn quốc tế như FIFA không quản lý việc đặt tên hoặc quyền sở hữu các nhãn hiệu này. Tất cả đều thuộc phạm vi của luật nhãn hiệu với nguyên tắc cốt lõi: ai đăng ký nhãn hiệu trước và đáp ứng đủ các điều kiện pháp lý sẽ có quyền kiểm soát tên gọi của các trận đấu này.
Như vậy, một trận đấu mang lịch sử hàng trăm năm, để lại dấu ấn với hàng triệu người hâm mộ có thể thuộc về một tổ chức quản lý giải đấu, thay vì các câu lạc bộ tạo nên trận đấu huyền thoại đó.
Cuộc chiến pháp lý xung quanh các tên derby, xét cho cùng, có thể kịch tính và hồi hộp không kém gì những trận đấu trên sân cỏ – chỉ là sân chơi được dời từ Bernabéu hay Maracanã vào phòng xử án.
Nguồn: WIPO Magazine
