Trong thời gian qua, cơ quan hải quan đã hoạt động tích cực đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ (“SHTT”). Tuy nhiên, quá trình thực thi cho thấy một số quy định hiện hành không đáp ứng được yêu cầu thực tế có thể kể đến như những bất cập trong cơ chế tiếp nhận hồ sơ tập trung và khoảng trống pháp lý trong việc áp dụng các biện pháp kiểm soát, phòng ngừa xâm phạm SHTT đối với hàng hóa quá cảnh.
Trên cơ sở đó, ngày 27/08/2026, Quốc hội đã thông qua Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Hải quan (“Luật Hải quan sửa đổi 2026”) có hiệu lực từ ngày 01/03/2027.
1. Thay đổi trong việc phân cấp tiếp nhận hồ sơ hải quan
Hiện nay, theo Thông tư số 06/2026/TT-BTC có hiệu lực từ ngày 01/03/2026 thì chủ thể quyền và người được ủy quyền phải nộp hồ sơ đề nghị kiểm tra, giám sát hải quan đến Cục Hải quan thông qua
- Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan; hoặc
- Hồ sơ giấy nộp trực tiếp tại bộ phận một cửa của Cục Hải quan hoặc gửi qua bưu điện đến Cục Hải quan.
Như vậy, mặc dù việc nộp hồ sơ điện tử đã giúp giảm đáng kể các thủ tục hành chính, thẩm quyền tiếp nhận và xử lý hồ sơ hiện nay về cơ bản vẫn tập trung tại Cục Hải quan. Do đó, trong trường hợp hệ thống điện tử gặp sự cố hoặc cần xử lý trực tiếp, cơ chế này có thể làm phát sinh thêm thời gian và khó khăn cho chủ thể quyền ở các địa phương, đồng thời việc triển khai thực tế tại cửa khẩu còn phụ thuộc vào bước chuyển thông tin từ cấp trung ương xuống đơn vị hải quan có liên quan.
Trên cơ sở đó, từ 01/3/2027 trở đi, việc này trở nên đơn giản và thuận tiện hơn rất nhiều khi Luật Hải quan sửa đổi 2026 cho phép “Chủ thể quyền sở hữu trí tuệ trực tiếp hoặc thông qua người được ủy quyền hợp pháp nộp hồ sơ đề nghị kiểm tra, giám sát đối với hàng hóa liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ tại Hải quan khu vực nơi thuận tiện”
Theo đó, chủ thể quyền có thể trực tiếp lựa chọn “Hải quan khu vực nơi thuận tiện” để nộp hồ sơ và triển khai yêu cầu bảo vệ quyền, đồng thời, thời hạn giải quyết hồ sơ được rút ngắn từ 20 ngày làm việc xuống còn 10 ngày làm việc.
Sự thay đổi này không chỉ thuận lợi cho các chủ thể quyền mà còn đồng thời thúc đẩy nhanh thủ tục trực tiếp đến cơ quan Hải quan khu vực thuận tiện nhất thay vì phải trải qua Cục. Đồng thời, việc sửa đổi còn ghi nhận về thời gian xử lý hồ sơ từ 20 ngày làm việc xuống còn 10 ngày làm việc.
Có thể nói, sự thay đổi này là cần thiết, đặc biệt đối với các vụ việc mà nguy cơ hàng giả tập trung tại một số tuyến vận chuyển, cảng biển hoặc cửa khẩu nhất định. Từ đó, việc phân cấp này có thể giúp rút ngắn đầu mối xử lý và tăng khả năng phối hợp trực tiếp với lực lượng hải quan tại địa bàn.
2. Hàng hóa “quá cảnh” chính thức được quy định trong Luật Hải quan
Theo Luật Hải quan hiện hành, Mục 8 Chương III và Điều 73, 74 chủ yếu điều chỉnh hai đối tượng tại Hải quan là hàng hóa “xuất khẩu” và “nhập khẩu” mà không có đề cập đến một loại hàng hóa đặc biệt: hàng hóa “quá cảnh”. Mà trong khi đó, Luật SHTT đã có các quy định liên quan đến hành vi vận chuyển hàng hóa giả mạo về SHTT. Lỗ hổng này khiến cho hàng hóa “quá cảnh” nằm trong nhóm hàng không áp dụng cơ chế tạm dừng thủ tục hải quan, tạo điều kiện cho các hoạt động xâm phạm SHTT trong nước và quốc tế.
Do đó, Luật Hải quan sửa đổi 2026 đã bổ sung hàng hóa “quá cảnh” vào các quy định pháp luật cũng như bổ sung vào các phạm vi kiểm tra, giám sát và tạm dừng làm thủ tục hải quan liên quan đến quyền SHTT bên cạnh các hàng hóa xuất nhập khẩu. Với sự bổ sung này, cơ quan Hải quan có căn cứ đối với việc tạm dừng, xử lý vi phạm đối với các hàng hóa quá cảnh vi phạm SHTT.
Và song song với việc sửa Luật Hải quan, Luật số 11/2026/QH16 cũng sửa đổi các Điều 199, 200 và 216 của Luật SHTT để bổ sung thống nhất hàng hóa quá cảnh vào phạm vi các biện pháp kiểm soát hàng hóa tại biên giới, đồng thời bổ sung thêm cơ chế “Nếu trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày thông báo, chủ thể quyền không khởi kiện dân sự và cơ quan hải quan không quyết định thụ lý vụ việc theo thủ tục xử lý vi phạm hành chính, cơ quan hải quan phải tiếp tục làm thủ tục cho lô hàng.” – tạo điều kiện thuận lợi cho cơ quan hải quản xử lý vụ việc nhanh – gọn – lẹ và phù hợp với quy định pháp luật.
3. Nhận định
Dựa trên các cập nhật và phân tích trên, kể từ ngày 01/3/2027, việc giám sát hải quan và thực thi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới Việt Nam sẽ trở nên hiệu quả và thiết thực hơn, nhanh hơn và rộng hơn về phạm vi hàng hóa áp dụng. Do đó, đối với các chủ thể sở hữu quyền, những thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu phải chủ động hơn trong việc xây dựng cơ sở dữ liệu nhận diện hàng thật – hàng giả, cung cấp thông tin về tuyến vận chuyển, cửa khẩu, doanh nghiệp xuất nhập khẩu hoặc các đối tượng có nguy cơ vi phạm và duy trì cơ chế phối hợp thường xuyên với lực lượng Hải quan. Khi Luật chính thức có hiệu lực cũng như các văn bản hướng dẫn liên quan được ban hành, việc lựa chọn Hải quan khu vực phù hợp và cung cấp thông tin có trọng tâm có thể trở thành yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả của biện pháp kiểm tra, giám sát tại biên giới.
INVESTIP luôn sẵn sàng hỗ trợ Quý Khách hàng trong công cuộc thực thi, bảo vệ quyền SHTT tại biên giới.
Tác giả: Phan Bá Đạt
Phòng Xử lý vi phạm và Thực thi quyền
